به گزارش خبرآنلاین، سر گودال ایستاده بودم. ته گودال، معلوم نبود. قلوه سنگ داخل گودال پرت کردم که صدایی بشنوم و فرضی از عمق گودال بسازم. هیچ صدایی نیامد. قطر گودال حدود یک متر بود و شلخته و کج و کوله، کف دشت دهان باز کرده بود با دیواره ای پوک و آماده ریزش. از شمال و جنوب دهانه گودال، ده ها ترک می کشید تا دوردست؛ از شمالش به جاده اصفهان می رسید و از جنوبش، در جاده منتهی به شهرضا و شیراز گم می شد. شرق گودال، کمتر از ۲۰۰ متر دورتر، روستای ییلاقی «مهیار» بود و غربش، کمتر از ۲۰۰ متر دورتر، دیواره کوه و ریل قطار و دکل های برق فشار قوی. این، یکی از گودال های فرونشست دشت مهیار بود.
اعتماد نوشت: کارشناسی که مرا برد ترک خوردگی های دشت را نشانم بدهد، می گفت از این گودال های ریز و درشت فراوان است؛ گودال هایی که بعضی شان در نگاه اول، عمق کمی دارند ولی زیر زمین را شکافته اند و معلوم نیست انتهای شکافتگی ها به کجا و تا کجا می رسد. ما وسط دشت ایستاده بودیم؛ ۵۲ کیلومتر دورتر از «نقش جهان.» به اطراف که نگاه کردم، ترک های فرونشست در هر طرف معلوم بود و تا هر طرف ادامه داشت. انگار یک نفر با تیغ جراحی افتاده بود به جان دشت تا تتمه خون این تن خسته خالی شود که خونی هم نمانده بود. دشت، چنان خشکیده بود که خرده خارهای بیرون جسته از پیکرش؛ یادگار روزگار خرمی دشت، همه از تشنگی سوخته بودند…
دو ساعتی از طلوع آفتاب گذشته. روستای مهیار هنوز در خواب صبحگاهی است که در کوچه هایش می رانیم. دیوار کوچه های روستا، پر است از ترک و تبلیغات چاپی و دست نویس «ساخت ویلا و مشارکت در ساخت و وام ۴درصد برای باغ ویلاسازی.» حروف ریز و درشت تبلیغات، ترک های دیوارها را استتار کرده. وسط روستا، یک دستگاه فروش آب نصب شده است؛ دستگاهی مجهز به کارتخوان که آب شیرین و قابل شرب دارد. اهالی روستا، برای استفاده از این دستگاه باید حق اشتراک به سازمان آب بدهند. هر خانواده، سهمیه مشخص دارد و نمی تواند بیشتر از ۳ هزار لیتر در هفته، از این دستگاه آب بردارد. آب جاری در خانه های روستا از دل چاه می آید. آبی مشکوک به آلودگی های میکروبی، شور و سخت که ریشه گیاه را می سوزاند.
مسعود؛ کارشناس کشاورزی و از ساکنان قدیمی روستای مهیار است که حالا در تهران زندگی می کند. مسعود، از سال ۱۳۸۹ تا سال ۱۳۹۶، سه نوبت از آب چاه های اطراف روستا نمونه برداشت و به آزمایشگاه های آب و خاک دانشگاه اصفهان برد. در نمونه های آزمایش شده در سال های ۱۳۸۹ و ۱۳۹۴، سختی آب ۱۴ هزار بود. در نمونه سوم؛ سال ۱۳۹۶، سختی آب به ۱۴ هزار و ۷۰۰ رسیده بود. سختی آب بالای ۱۴ هزار، یعنی این آب، نه برای شرب انسان مناسب است و نه برای سیراب شدن گیاه. سختی آب بالای ۱۴ هزار یعنی رشد هر گیاه جدید، با این آب غیر ممکن است.
«تا ۳۰ سال قبل، روستای مهیار پر از باغ زردآلو و آلو سیاه و انار و توت بود ولی با شور شدن آب، درختان میوه هم خشک شدن. این آب شور و سخت، حتی درخت سرو و کاج رو هم خشک می کنه. حالا در روستای مهیار فقط می تونی چند نوع گیاه بومی منطقه رو بکاری ولی باغداری دیگه ممکن نیست. حتی کشت گندم و جو توی روستا هم دیگه درآمدزا نیست، چون بارش، کم شده و محصول به عمل نمیاد.»
مسعود می گوید آب چاه، زمانی به این حد از شوری و سختی می رسد که عمق چاه از ۱۰۰ متر و ۱۵۰ متر هم بیشتر شده باشد که حالا، اهالی دشت مهیار، برای جستن آب باید به عمق ۳۰۰ متری و ۳۵۰ متری زمین بروند.»
مسعود می گوید؛ فرونشست دشت مهیار و ترک های دیوار روستا و حتی پایین رفتن عمق چاه ها، همگی نتیجه خشک کردن زاینده رود است؛ بلایی که از نیمه های دهه ۱۳۷۰ و به اسم توسعه، بر سر اصفهان نازل شد و نکبت به جا گذاشت.
«روستا، ۴ تا قنات داشت. بعد از خشک کردن زاینده رود، سه تا قنات خشک شد و الان فقط یکی از قنات ها آب داره. یک کانال آب توی روستاست که از یک طرف، تا ورزنه و از یک طرف تا شهرضا میره. تا زمانی که زاینده رود پر از آب بود، این کانال هم آب داشت. با آب این کانال، زمین و باغات روستا آبیاری می شد. سفره های زیرزمینی هم از همین کانال آبگیری می شد.»
مسعود هر نوبت که به روستای پدری می آید، به دشت های شمالی و جنوبی اطراف روستا می رود و عرض ترک های دشت را بررسی می کند. آخرین نوبت بازدیدش، پارسال بود.
«عرض بعضی ترک های دشت، به ۲ متر و عمقش به ۵ متر رسیده. بعضی جاها که فرونشست بیشتره، عرض ترک خیلی کمه ولی عمقش خیلی زیاده و کسی هم از ترس ریزش دیواره ترک ها، جرات پایین رفتن نداره. ترک ها هر سال بیشتر شده و اطراف روستا، پر از ترکه. هر قدر سفره های زیر زمینی بیشتر خشک بشن، ریزش ترک ها بیشتر میشه تا جایی که دیواره ترک، می ریزه و گودال ایجاد میشه. تا زمانی که سفره های زیرزمینی آب داشتن، خاک زمین مثل ملات و سفت بود ولی حالا که سفره زیرزمینی، آبی نداره، خاک، خشک و پوک شده. هنوز کف روستا، گودال فرونشست نداریم ولی ترک ها از دو طرف دشت تا کف روستا اومده و گودال ها هم، کم کم به کف روستا می رسه.»
مسعود، روزگار سرسبزی دشت مهیار را خیلی خوب به یاد دارد؛ روزگاری که روستا از تنوع درختان میوه، چراغانی بود و حالا، ساختمان های زشت و سیمانی جای درختان میوه را گرفته و جماعتی که به شوق ییلاق نشینی، فریب دلال های ساخت و ساز را می خورند و از شهرهای دور و نزدیک اصفهان، راهی روستای مهیار می شوند، نمی دانند این زمین خشکیده پر از ترک که از ۳۰ سال قبل به این سو، به فرزندان خودش هم وفادار نمانده، با تازه واردها هم مهربان نخواهد بود.
«اطراف روستا پر از خرگوش و روباه و جوجه تیغی و کفتار و گرگ بود که حالا دیگه هیچ اثری ازشون نیست. الان توی دشت مهیار فقط یک منطقه حفاظت شده باقی مونده با چند راس پازن که آب و غذای پازن ها رو، محیط بان ها تامین می کنن وگرنه اونا هم از گرسنگی و تشنگی می میرن. پدربزرگم تا ۲۵ سال قبل ساکن روستای مهیار بود و گله گاو و گوسفند داشت و یک بار هم گرگ به گله اش زد و چند تا گوسفند رو پاره پاره کرد. یک گاوداری خیلی بزرگ توی روستا بود و خیلی از اهالی روستا هم دامدار بودن چون اطراف روستا، پر از مراتع سبز بود. حالا دیگه مرتعی برای دام نمونده. پدربزرگم مثل خیلی از اهالی روستا، دامش رو فروخت و خونه اش رو رها کرد و به تهران اومد. اون گاوداری هم قراره به تالار عروسی تبدیل بشه.»
کارشناسی که من را به تماشای دشت مهیار برد، می گفت خشکی این دشت که مسیر اتصال ماشین و قطار به جنوب کشور است با این همه دکل های برق فشار قوی و گذر انتقال برق به ندوشن و ذوب آهن و فولاد مبارکه، دلیلی جز خشکی زاینده رود ندارد و می گفت زاینده رود، باید زنده باشد تا فرونشست را عقب براند ولی در این ۳۰ و اندی سال، به مجرایی موقت تبدیلش کرده اند که سالی ۱۰ روز در بستر تاریخی اش جاری می شود و بعد، دیگر هیچ.
وقتی کف دشت راه می رفتیم و از کنار ترک هایی گذشتیم که تا یک کیلومتر درازا و تا سه متر عرض داشتند، این کارشناس از انواع ترک های فرونشستی استان گفت؛ از ترک های لانه زنبوری در شمال اردستان و کنار فرودگاه کاشان، از ترک های شاخه درختی و دایره وار در آب شیرین کاشان، از ترک هایی که کف آشیانه های اف – ۱۴ فرودگاه و به تن خانه های شهرک ولیعصر و شهرک کاوه و دیوار سی و سه پل و ایوان پل خواجو و اطراف بیمارستان شریعت و بیمارستان غرضی و بیمارستان امام حسین و ۱۰۰ مدرسه در شهر اصفهان افتاده… هیچ کدام مهیب تر از ترک های دشت مهیار نبود.
«عامل اصلی فرونشست، برداشت آب از سفره زیرزمینیه. با برداشت بی رویه از سفره زیر زمینی، فضای بین ذرات خاک، تحکیم پیدا می کنه و این تحکیم، به صورت فرونشست در سطح اتفاق می افته. تا ۳۰ سال قبل، آبخوان دشت اصفهان، حدود ۱۲ میلیارد متر مکعب آب داشت و زاینده رود اصلی ترین منبع تغذیه همین آبخوان بود ولی از دهه ۱۳۷۰ با سیاست غلط انتقال آب به یزد و فعالیت صدها چاه غیرمجاز و افزایش مصرف آب در بالادست زاینده رود، ۶۰درصد از این ۱۲ میلیارد متر مکعب رو مصرف کردیم و حالا فقط حدود ۴ میلیارد متر مکعب آب در این آبخوان باقی مونده و نتایج تحقیقات نشون میده که تا سال ۱۴۱۵، این آبخوان به طور کامل خالی میشه. شهری که آب نداشته باشه، محکوم به نابودیه. در این ۳۰ سال، فقط مصرف گرایی رو تمرین و تکرار کردیم و هیچ فکر نکردیم که اگه آب نباشه، اصفهان هیچ فرقی با بیابون لوت نداره. من در کودکی و با یک خانواده ۱۰ نفری، در دهات زندگی می کردم. یادم هست که دو تا قمقمه ۱۰ لیتری داشتیم و موظف بودم هر روز عصر برم پای آب انبار محل و این دو تا قمقمه رو برای شرب خانواده پر کنم. کل مصرف شرب روزانه یک خانواده ۱۰ نفره، همین دو تا قمقمه بود. از چه زمانی یاد گرفتیم که به آب، بی احترامی کنیم ؟»
و چرا فرونشست اصفهان مهم است؟ این سوالی بود که از کارشناس پرسیدم. این همه شهر، تهران و مشهد و ورامین و یزد و شیراز و… گرفتار فرونشست شده اند و هر از گاهی، باز شدن دهان خیابان های شان به یک خبر جنجالی تبدیل می شود ولی چرا اصفهان؟ خون پایتخت صفوی چقدر پررنگ تر است؟
«اصفهان به دلیل آثار تاریخی اش، برای کل دنیا مهمه. از مجموع ۶۰۹ دشت در کل ایران، حدود ۴۰۰ دشت با فرونشست درگیره و اصفهان روی یکی از همین دشت ها بنا شده. ۸۰۰ واحد مسکونی و دو فرودگاه و پالایشگاه و نیروگاه و هزاران بنای تاریخی و ۳ میلیون آدم روی این دشت داریم. پس اصفهان، مهمه و حالا در همین شهر مهم، خونه هایی با سقف و دیوارای ترک خورده داریم و مردمی توی این خونه ها که هر شب از ترس ریزش آوار سر به بالش می ذارن. مردم از تعمیر ترک سقف و دیوار خونه شون، خسته ان. بارها به خونه هایی رفتم که مردم دیگه پولی برای تعمیر ترک سقف و دیوار نداشتن و ترک رو با یونولیت پوشونده بودن یا روی ترک، چسب چسبونده بودن.»
ایامی از سال که آب زنده رود از مردم اصفهان دریغ می شود، زیر طاقی های سی و سه پل، از هر سمت نگاه کنی، بستر خشکیده رود معلوم است. در این ایام، واقعیتی که از زیر طاقی های سی و سه پل در چشم هایت می نشیند، نه زاینده رود، یک رود مرده است. در این ایام، با هر قدمی که بر سینه خشک زنده رود می گذاری، انگار مراحل پوسیدن جسدی مانده بر زمین را انتظار می کشی. در این ایام، مثل این است که عنکبوتی، کف زنده رود خانه کرده و مشغول است به تنیدن تار. رد تارهای عنکبوت را می شود در کف خیابان ها و سقف و دیوار خانه ها پیدا کرد. از حبیب آباد به سمت شمال شهر و در خیابان های شهرک کاوه و خانه اصفهان و بهارستان و ملک شهر، آسفالت ترک خورده و گود رفته و خانه های رها شده از ترس ریزش، زیاد است. آقای بهنامی، مالک یکی از همین خانه هاست؛ خانه ای در شهرک کاوه که از ۱۰ سال قبل، ترک برداشت ولی یک سال قبل، ترک ها شد شکاف و شکاف ها، پیوستگی دیوار و سقف و کف را درید و خانواده ۵ نفره آقای بهنامی، از خیر پز صاحبخانه بودن گذشتند و به یک خانه استیجاری کوچک در جنوب شهر رفتند تا حداقل، زنده بمانند.
خانه آقای بهنامی در یک ساختمان دو طبقه تک واحدی است در کوچه ای آرام و بی هیاهو که ساکنان هر دو طبقه، از یک سال قبل به خانه ای امن پناه برده اند. نمای ظاهری این ساختمان ۲۵ ساله، هیچ ترک و انقباضی ندارد اما لوله های انشعاب گاز که به مشعل اصلی وصل اند، کج شده اند و از دیوار بیرونی ساختمان، فاصله گرفته اند. دیوار راهروی طبقه اول، ترک ندارد اما وقتی داخل خانه می رویم، انگار به تماشای فیلم ترسناک دعوت شده ایم. دیوارها از سقف جدا شده و میلگردها، تنها نخ اتصال سقف و دیوارهاست. ترک و شکافی که به دیوارهای خانه افتاده، ساعت های بعد از یک زلزله ۴ یا ۵ ریشتری در یک بافت فرسوده را یاداوری می کند. دیوارها، نزدیک به اتصال سقف، سوراخ های عمیق دارد و آجر و ملات زیرسازی اتاق های مجاور را هم می شود دید. بلایی که فرونشست به سر این ساختمان آورده، مثل این است که جماعتی، پتک به دست با دلی پر از کینه به این ساختمان حمله ور شده باشند و بکوبند و بشکافند و بترکانند و ویران کنند تا شاید این طوری ذره ای از خشم شان را بتکانند.
خانم میرابی که چند کوچه دورتر از آقای بهنامی زندگی می کند، می گوید در این محله، فرونشست، خانه نو و کهنه نمی شناسد و از خانه خودش مثال می زند که ۴ سال قبل پایان کار گرفته و حالا ترک های مویرگی در دیوار پارکینگ ساختمان، به شکاف هایی با عرض ۳ سانت تبدیل شده. خانم میرابی، در میدان فرعی شهرک، ساختمانی را نشانم می دهد که دیواری از داربست دارد و می گوید این ساختمان، در مرحله سفید کاری بود که زمین زیر پایش گود شد و دیوارهایش ترک خورد و شرکای ساخت و ساز مجبور شدند ساختمان نوساز را مقاوم سازی کنند. در این محله، درهای آهنی و عریض اغلب خانه ها، حداقل ۱۵ سانت از سطح آسفالت و پیاده رو بالاتر است. خانم میرابی می گوید هر چند ماه، پیاده روهای این محله بر اثر فرونشست متورم می شود و هر چند ماه، اهالی مجبورند ۵ سانت یا ۱۰ سانت از نوار پایینی درهای خانه شان را قیچی کنند وگرنه درها به آسفالت و آجرکشی پیاده روی جلوی خانه گیر می کند و مردم در خانه خودشان حبس می شوند.
سرهنگ بازنشسته ای که همسایه خانم میرابی است، می گوید بارها در این محل لوله های آب به دلیل فرونشست زمین ترکیده و تمام ساکنان، یک منبع آب ۳ هزار یا ۶ هزار لیتری و پمپ برقی خریده اند تا تشنه نمانند.
آقای سرهنگ می گوید بارها ماموران آتش نشانی به این محله آمده اند و به مردم هشدار تخلیه داده اند و گفته اند که علاوه بر خطر ریزش آوار، اتصالی سیم کشی برق به دلیل ترک خوردن دیوارها و انفجار به دلیل خم شدگی و شکستگی ناگهانی لوله های گاز در این پیاده روهای متورم و در جوار دیوارهایی که دائم در حال کج و راست شدن است هم، همه اهالی را تهدید می کند ولی مردم می گویند کجا برویم و چطور خانه و زندگی مان را جابه جا کنیم. لوله انشعاب گاز خانه آقای سرهنگ هم، کج شده و پسرش، چند لایه پلاستیک به تن لوله انشعاب بسته که شاید این طوری، خطر نشت گاز کم شود.
آقای مصطفایی، دیوارهای ترک خورده کمد اتاق ها و سقف تاب برداشته پارکینگش را نشانم می دهد؛ سقفی که با چند ستون کاذب، سرپا مانده ولی زور ستون های مصنوعی، به ترک دیوار پارکینگ نرسیده و از پوسته گچی ضخیم و پر از شکافی که بر دیوار سیمانی پارکینگ کشیده شده، می شود فهمید که اهالی خانه همه چیز را به حال خود رها کرده اند. حالا اگر کنار ترک دیوار پارکینگ آقای مصطفایی، گردن خم کنی، می توانی آسمان کدر اصفهان را از لای ترک ها ببینی.
خانم مهینی؛ یکی دیگر از اهالی شهرک کاوه، به دیوار اتاق های خانه اش مشت می کوبد و می گوید: «می بینی؟ پوک پوک. انگار پشت دیوار هیچی نیست.»
خانم مهینی، شب ها، صدای قرچ قرچ ترک خوردن دیوارهای خانه اش را می شنود و می گوید در این ۱۰ سالی که گذشت، تمام اهالی محل، حداقل یک نوبت بازسازی و تعمیر برای به هم رساندن سقف و دیوارهای ترک خورده انجام داده اند ولی این تعمیرات، جز دور ریختن پول شان هیچ اثر بهتری نداشته. پسر، عروس و نوه خانم مهینی، در طبقه زیرزمین ساختمان زندگی می کنند و خانم مهینی، هر شب با ترس ریزش آوار بر سر خانواده اش، چند نوبت از خواب می پرد و از پله های منتهی به طبقه زیر زمین، نگاه می اندازد که مطمئن شود بچه هایش زنده و سالمند.
همسرش، چند بار تلاش کرد ترک های دیوارها را پشت قشر ضخیم گچ پنهان کند ولی بی فایده بود و درنهایت، تصمیم گرفت ترک دیوارهای اتاق مهمان خانه را با کاغذ دیواری بپوشاند و به دیوار ترک خورده راهروی ساختمان، کاشی بچسباند تا خانواده اش، ترک ها را کمتر ببینند و کمتر بترسند .
فرونشست منطقه، باعث ریزش قیمت زمین شده و خانم میرابی، در این محل هر روز صدای لودر می شنود؛ لودری که به دیوار خانه های دو طبقه نه چندان کهنه چنگ می اندازد تا زمین را برای قد کشیدن ساختمان های ۴ طبقه، صاف کند. مردم محل، از این لودرها هم می ترسند و می گویند در این خیابان ها و با این خاک پوک زیر پایشان، هر غرش لودر، یک قدم نزدیک تر شدن به مرگ است.
اهالی شهرک، از ترس آوار و از غصه از دست رفتن زندگی شان در چاله فرونشست، حوصله هیچ خوش بودنی ندارند.
خانم میرابی می گوید اوایل اسفند پارسال، وقتی خرده خاک و گچ از ترک خوردگی دیوارها، کف خانه اش را سفید و کثیف کرد، با خودش گفت اصلا خانه تکانی با چنین وضعی چه بی معناست و برای اولین بار در زندگی مشترکش، با خانه ای پر از خاک به استقبال بهار رفت…
غروب اصفهان خیلی زیباست. وقتی به سقف کبود گسترده بر سر شهر نگاه می کنی، در تیره روشنای آسمان، خطوطی از صفحات تاریخ نشسته است. حسن غروب این است که زشتی ها و تباهی ها هم در این آخرین زور روز از نظر پنهان می شود مثل ترک خوردگی کف صحن و ترک خوردگی کاشیکاری ها و ترک خوردگی ازاره های شبستان «مسجد سید» که اگر نور چراغ قوه نبود، هیچ کدام به چشم نمی آمد.
مسجد زیبای قاجاری، دیوار به دیوار بازار است و وقتی نوای اذان موذن زاده در گوش بازار می نشیند، مردم، سر فرو انداخته، با قدم های تند، به سمت شبستان می روند که نماز بخوانند. مردم، چشم به درز از هم گسسته دیوار شبستان نمی اندازند، ترک خوردگی های تزئینات سقف شبستان را هم نگاه نمی کنند ولی می دانند که شهر، در این هجوم فرونشست چه بی دفاع است.
مرد بنا که در کنجی از شبستان نشسته، با سرانگشتانش بر ذره های آهن حل شده در سنگ ترک خورده ازاره ها دست می کشد و می گوید: «همه اصفهان گرفتار بلا شده. بلای خشک شدن زاینده رود. عالی قاپو، مقاوم تر بوده ولی مسجد جامع هم که بری، اون هم ترک خوردگی زیاد داره.»
مرد بنا، یک بار دیگر جمله آخرش را تکرار می کند: «آره، مسجد جامع هم ترک خوردگی زیاد داره.»
بعد رو از من برمی گرداند و زیر لب زمزمه می کند: «هر چه با دیگران کنی، جوابش رو می گیری…»
٤٧٢٣٦
